Wywiad: Pavar Snipe o THE WHOOPI MONOLOGUES i zatrzymaniu wykluczania

Był słoneczny sierpniowy poranek w Nowym Jorku, gdy usiadłam do rozmowy z Pavar Snipe o jej debiucie Off-Broadway w dobrze przyjętej produkcji Lincoln Center Theater, THE WHOOPI MONOLOGUES. Nasza rozmowa zaczęła się od pytania o Miesiąc Dumy Osób Niepełnosprawnych, ale szybko wykraczała poza ten temat.

W trakcie rozmowy nominowana do nagrody Emmy komiczka, aktorka i rzeczniczka społeczności niepełnosprawnych nieustannie wracała do jednej idei. Nie była to reprezentacja, widoczność czy nawet sama niepełnosprawność. Było to wykluczanie.

Ten motyw pojawił się, gdy mówiła o tym, że jest jedną z nielicznych aktorek z niepełnosprawnością, które zagrały główną rolę pierwotnie napisaną dla osoby pełnosprawnej. Powracał, gdy rozmawiała o dostępności, komedii, mediach społecznościowych, polityce rządowej, a nawet o twórczości Whoopi Goldberg. Pomimo różnorodności tematów, cały czas przebijała się jedna myśl.

„To wykluczanie” – stanowczo stwierdza Snipe. „Przestańmy z wykluczaniem.”

To pozornie proste zdanie oddaje zarówno jej działalność społeczną, jak i filozofię artystyczną. Dla Snipe debiut Off-Broadway nie polegał właściwie na przełamywaniu barier. Chodziło o prawdziwe pokazanie, co staje się możliwe, gdy artyści są dostrzegani przede wszystkim za swój talent, zanim zostaną zdefiniowani przez postrzegane ograniczenia czy inne aspekty swojej tożsamości.

„To dla mnie ogromne znaczenie, jako niepełnosprawnej aktorki, aby zagrać tę rolę, która nie była napisana z myślą o osobie niepełnosprawnej” – wyjaśnia. „To tylko przedsmak tego, co może się wydarzyć, gdy daje się ludziom szansę na pełnienie istniejących ról, które nie muszą być przeznaczone wyłącznie dla osób niepełnosprawnych.”

„Możemy być po prostu ludźmi żyjącymi w świecie” – dodaje. „I nie musi to być jakaś bardzo specjalna historia czy postać.”

Droga Snipe na Off-Broadway była daleka od tradycyjnej. Po pracy w radiu i telewizji w Wirginii, sprzedała niemal wszystko, co posiadała, i w 2015 roku przeprowadziła się do Nowego Jorku, by studiować komedię w Upright Citizens Brigade. Pojawiły się propozycje telewizyjne, ale teatr pozostał jeszcze nieodkryty. „Można tam dotrzeć” – mówi. „Wszystko zależy od wytrwałości, bycia przygotowanym, poświęcenia 10 000 godzin pracy i pozostania na wyznaczonej ścieżce.” To właśnie ta wytrwałość doprowadziła ją do roli podkładówki Lurleen w THE WHOOPI MONOLOGUES, postaci, której historia często krzyżowała się z jej własnymi doświadczeniami.

Monolog Lurleen skupia się na menopauzie, temacie, o którym jak mówi Snipe, wcześniejsze pokolenia rzadko rozmawiały otwarcie. „Nasze pokolenie nie miało wcześniej rozmów o zmianach, które przechodzi ciało, ani o emocjonalnych przemianach, które odczuwa się w tym czasie” – podkreśla.

To odniesienie ma daleki zasięg wykraczający poza Lurleen. Niezależnie czy mowa o zdrowiu psychicznym, uzależnieniach, kolorze skóry, prawach reprodukcyjnych, imigracji czy bezdomności, Snipe uważa, że Goldberg „była tak daleko przed swoim czasem. To niesamowite dostrzec wizję, jaką ta kobieta miała, obejmującą wiele pokoleń.”

To samo przekonanie o wspólnej ludzkiej tożsamości przenika również komedię Snipe. Jako wykładowczyni na The New School, gdzie prowadzi zajęcia pod tytułem Funny Haha: The Art of Comedy, zachęca studentów do przekształcania osobistych doświadczeń w materiał, z którym widownia może się identyfikować. Niezależnie czy to temat niepełnosprawności, dziecięcego znęcania się czy skomplikowanych relacji rodzinnych, komedia staje się zaproszeniem do empatii, a nie podziałów. „Myślę, że to jest właśnie fenomen komedii” – podkreśla. „Ludzie potrafią się utożsamić z takimi doświadczeniami.”

Takie podejście Snipe realizuje także przez Limitless Laughs Productions, założoną przez siebie firmę tworzącą możliwości dla komików i wykonawców z niepełnosprawnościami. Ale gdy mówi o reprezentacji, rzadko zaczyna od obsady. Zaczyna od dostępności. „Walczymy o rzeczy, o które nie powinniśmy już walczyć” – podkreśla Snipe. „Nie powinniśmy walczyć o dostępne windy. Nie powinniśmy walczyć o dostępne taksówki.”

W tym duchu Limitless Laughs Productions stawia na dostępność miejsc, tłumaczenia na język migowy, na żywo napisy oraz na miejsca siedzące umożliwiające wspólne uczestnictwo osób na wózkach inwalidzkich – a nie ich izolację. „Osoby z niepełnosprawnościami chcą wychodzić, chcą być włączone. Gdy wiedzą, że pokaz lub miejsce jest dostępne, przychodzą” – mówi Snipe. Reprezentacja, sugeruje, zaczyna się na długo przed wejściem aktora na scenę. Zaczyna się w chwili, gdy ktoś decyduje, czy w ogóle może wejść do teatru.

Życie z reumatoidalnym zapaleniem stawów również zmieniło postrzeganie widoczności u Snipe. „Kiedy miałam 20 i na początku 30 lat, myślałam, że muszę być za kamerą, za mikrofonem, bo czułam, że ludzie nie chcą mnie widzieć” – wspomina. „Zawsze odczuwałam ogromny niepokój, zanim weszłam na scenę [na wydarzeniach w pracy, gdy byłam poranną osobowością radiową], bo zastanawiałam się: 'Co ludzie powiedzą? Co pomyślą? Czy szepczą o mnie?'”

Co więcej, fizyczne ograniczenia niosły praktyczne problemy, ale też emocjonalne – w tym wstyd związany z proszeniem o rzeczywiste ułatwienia. „Bywały dni, kiedy moje ciało po prostu nie dawało rady i odczuwałam z tego powodu wstyd” – wspomina. „Chciałam im powiedzieć: 'Hej, dziś nie mogę podnieść rąk, boli mnie.' Niestety, kiedy przełamywałam bariery, mój własny wstyd nie pozwalał mi wtedy walczyć o siebie.”

„Teraz jestem bardzo wdzięczna, że mam miejsce, gdzie mogę o tym mówić, czuć się komfortowo” – zauważa Snipe – „i mogę walczyć o moich kolegów z tej samej branży.”

Ostatecznie Snipe przestała słuchać swoich wewnętrznych demonów, które nazywa wstydem i zakłopotaniem, i zrozumiała coś wyzwalającego. „Jestem osobą niepełnosprawną, niezależnie od tego, czy jestem na scenie, czy poza nią. Ludzie widzą mnie codziennie, niezależnie od tego, czy występuję, czy jestem za kulisami” – mówi. „Więc dlaczego miałabym nie sięgnąć po to, czego naprawdę chcę?”

„Gdy to zrobiłam,” – cieszy się – „rzeczy zaczęły się otwierać.”

Na pytanie, co chciałaby, by widzowie wynieśli po zobaczeniu jej występu, Snipe odpowiada jednym słowem: „Niepowstrzymana.” Nie dlatego, że chce, żeby podziwiali jej niepełnosprawność, ale dlatego, że chce, by przestali o niej myśleć w ogóle. „Mam nadzieję, że skupią się na postaci” – podkreśla.

Miesiąc Dumy Osób Niepełnosprawnych może dał okazję do historycznego debiutu Snipe Off-Broadway, ale słuchając jej, widać, że pracuje nad czymś znacznie większym niż tylko kalendarzową datą. „Mam nadzieję, że ludzie opuszczą Miesiąc Dumy Osób Niepełnosprawnych z szacunkiem dla osób niepełnosprawnych jako po prostu ludzi. I, jak powiedziałam, bez wykluczania ich” – powtarza Snipe. „Powinniśmy być na tej samej stronie i pragnąć włączania. Mam nadzieję, że to będzie to, co zabiorą ze sobą.”

Produkcja THE WHOOPI MONOLOGUES Lincoln Center Theater trwa do 30 sierpnia 2026 roku na scenie Mitzi E. Newhouse Theatre Lincoln Center Theater.

Kup bilety na The Whoopi Monologues